මෙම අබිරහස් ගොඩනැගිල්ල තුර්කියේ පිහිටා ඇති අතර 1994 දී එම ප්‍රදේශයේ එඩේරකු විසින් අසාමාන්‍ය ගල් කොටසක් දැක ඒ පිලිබදව වාර්තා කර ඇත. ඒ ඔස්සේ වසර 13 පමණ කැනීම් කිරීමෙන් පසුව මෙම අබිරහස් ඉදිකිරීමෙන් 5% පමණ ප්‍රමාණයක් මතුකර ගැනීමට පර්යේෂකයන් සමත් වී ඇත.
මෙම ඉදිකිරීම පුරාම විවධ වන සතුන්ගේ මෙන්ම අද්බුත සතුන්ගේ රුප ගලින් අබා ඇත. මීට අමතරව ගල් මත කැටයම් ආකාරයට විවිධ සත්ව රුප නිර්මාණය කර ඇත. මෙවන් වූ ඉදි කිරීම් ලෝකය පුරාම දකින්නට ඇත. නමුත් මෙම අබිරහස් ඉදි කිරීම සම්බන්දයෙන් පැහැදිලි කර ගත නොහැකි කාරනා ගණනාවක් ඇත.
මෙයින් ප්‍රදාන වන්නේ මෙම ඉදිකිරීමේ පැරණි බවයි. මෙය මිසපොතමේනියානු ශිෂ්ටාචාරය මෙන් දෙගුණයක් පැරණිය. මෙම ඉදිකිරීම අවසාන අයිස් යුගයේ අවසානය කරා දිවෙයි. නම් මෙම නිර්මාණය කලේ කව්රුන් විය හැකිද ? මානවයා ශිෂ්ටාචාර ගත වීමටත් ප්‍රථම මේ මහා පොලොව මත නුතන විද්වතුන් පවා මවිතයට පත් කරන සුළු මේ නිර්මාණයේ සැබෑ අයිත්ය් කරුවන් මානවයින්මද? නොඑසේනම් මිහිමත මානවයාට වඩා දියුණු ලෙස ශිෂ්ටාචාර ගතවූ ජීවින් කොටසක් මානවයාට පෙර ජීවත්ව සිටින්නට ඇතිද? එසේත් නැතිනම් මෙම ඉදිකිරීමේ අයිතිකරුවන් වෙනත් ලොවකින් මෙහි පැමිණිය පිරිසක්ද? අදටත් මෙම ගැටළු විද්වතුන් හා පරීක්ෂකයන් හමුවේ පවතී.
තවත් පුදුමයට කරුණක් නම් මේසා විශාල ගල් නිර්මාණයක් ගොඩ නැගීමට එකදු හෝ ගල් ආයුධයක් භාවිතා කර නොතිබීමයි. කිසිදු ආයුධයක් මේ ආසනයෙන් සොයාගැනීමට පර්යේෂකයින්ට හැකියාවක් ලැබී නොමැත.
මෙම ඉදිකිරීම වැලි තලාවෙන් වැසි ගොස් තිබුනේ සමස්ත ශිෂ්ටචරයම වනසන ලද ජල ගැලීමක් නිසා බව ඇතැම් විද්වතුන්ගේ පිලි ගැනීමයි.
කෙසේ නමුත් මිට වසර 12000 පෙර මේ නිර්මාණය කව්රුන් විසින් කුමක් උදෙසා ඉදිකරන ලද්දක්ද යන්න අදටද විශාල ගැටලුවකි. එකල මිහිපිට ජීවත් වූ ජීවින් කොටසක් විසින් හෝ මිහිමතට පැමිණිය වූ වෙනත් ජීවි කොටසක් විසින් මෙය ඉදි කර නැවත පැමිණීමේ බලපොරෝතුවෙන් වැලි තුල සගවා ගියේද? එසේ නම් මෙතරම් කාලයක් ඔවුන් නැවත නොපැමිණියේ අයි? ඔවුන් මතු දිනක තම පැරණි වාසස්ථානය කරා පැමිණේද ? මෙවන් වූ දහසක් ප්‍රශ්න ලෝකයට ඉතිරි කරමින් මෙම විස්මිත ඉදි කිරීම තුර්කි බිමේ නිසලව බලා සිටී . මේවට පිළිතුරු ලබා දිය හැකේද ඉතිහාසයටම පමණි .
